ಸ್ವರಸನ್ನಿಧಿ/ ಗಾನ ತಪಸ್ವಿನಿ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಕುರ್ಡೀಕರ್ – ಡಾ. ಜಗದೀಶ್ ಕೊಪ್ಪ

ದೇವದಾಸಿ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಕಲಿತರೂ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಗೀತ ಕಲಾವಿದೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಅವರು ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ಗುರುಗಳಾದ ಪಂಡಿತ್ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್ ಅವರಿಂದಲೇ “ಖಯಾಲ್‌ ಪ್ರಕಾರದ ರಾಣಿ” ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ಪಡೆದರು. ಅವರ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಛಲದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಸಾಧನೆ ಕಲಾವಿದೆಯರಿಗೆ ಅನುಕರಣೀಯ 

ಇದು ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆ. 2001 ರಲ್ಲಿ ನಾನು ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಉದಯ ಟಿ.ವಿ. ಚಾನೆಲ್‌ನ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಚೇರಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವರ್ಗವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೆ. ಅದೇ ವರ್ಷ ಡಿಸಂಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಮೇರು ಗಾಯಕಿ ವಿದುಷಿ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಅವರಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು 2002 ರ ಸಾಲಿಗೆ ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಅವರು ಕೊಲ್ಕತ್ತ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಗೀತ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಅವರ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಪಡೆಯಲು ಅಂದಿನ ಧಾರವಾಡದ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಪಿಲ್ ಮೋಹನ್ ಅವರು ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಹರಸಾಹಸ ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾನು ಉದಯ ಟಿ.ವಿ.ಗೆ ಹದಿನೈದು ನಿಮಿಷಗಳ ಸಂದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ಅವರ ಮನೆಗೆ ಎಡತಾಕುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಗ ತಾನೆ ಮೊಬೈಲ್‍ಗಳು ಚಾಲ್ತಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಕೈಗೆ ನಿಲುಕುವಂತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹೊರ ಹೋಗುವ ಕರೆಗೆ ಪ್ರತಿ ನಿಮಿಷಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕೂವರೆ ರೂಪಾಯಿ ಮತ್ತು ಒಳಬರುವ ಕರೆಗೆ ಒಂದು ಮುಕ್ಕಾಲು ರೂಪಾಯಿ ದರವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಅವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಅಂಜುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊನೆಗೆ ನಿಗದಿತ ದಿನಕ್ಕೆ ವಾಪಸ್ ಬರುವ ಬರುವ ಬದಲು ಎರಡು ದಿನ ತಡವಾಗಿ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಆಗಮಿಸಿದರು. ನಂತರ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗೆ ಮೌಖಿಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು.

ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಅವರ ಸಂದರ್ಶನ ಮುಗಿಸಿದ ನಾನು ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಪೇಡೆ ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಅವರ ಮನೆಯ ಮಧ್ಯ ಇರುವ ಹಾಲ್‍ನಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಭಿರಾಮವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ಚಹಾ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಎರಡು ದಿನ ತಡವಾಗಿ ಬರಲು ಕಾರಣ ಕೇಳಿದೆ. ಕೊಲ್ಕತ್ತ ನಗರದಿಂದ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಲು ಪುಣೆ ನಗರಕ್ಕೆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಅವರು, ಖ್ಯಾತ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಗಾಯಕಿ ಕಿಶೋರಿ ಅಮೋನಕರ್ ಅವರ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆತ್ಮೀಯರಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಗಾಯನದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಗಾಯಕಿಯಾಗಿ ಹೆಸರು ಮಾಡಿದ್ದ ಮತ್ತು ಕಿಶೋರಿಯವರ ತಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ವಿದುಷಿ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಕುರ್ಡೀಕರ್‌  ಅವರು ಅದೇ ವರ್ಷ ನಿಧನರಾಗಿದ್ದರು. ಕಿಶೋರಿ ಅಮೋನಕರ್ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಪುಣೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದರು. “ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ನೀವು ಭಾಗವಹಿಸಬೇಕು”ಎಂದು ಕಿಶೋರಿಯವರು ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಬಳಿ ಮನವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅವರಿಗೂ ಸಹ 2002 ರಲ್ಲಿ ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಶೋರಿ ಅಮೋನಕರ್ ಅವರು ಅಪಾರವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಿ ಕೃಷ್ಣಾ ಹಾನಗಲ್ ಜೊತೆ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ಆನಂತರ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ್ದರು.

“ಅಮ್ಮಾ, ಅದೆಲ್ಲಾ ಸರಿ, ಇಲ್ಲಿನ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕೊಲ್ಕತ್ತ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸಮ್ಮತಿ ನೀಡಲು ಏಕೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ತಡ ಮಾಡಿದಿರಿ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಎಲೆ ಅಡಿಕೆ ಜಗಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಗಂಗಜ್ಜಿಯವರು “ ತಮ್ಮಾ ಅದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಥಿ” ಎಂದು ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕರು. ನಂತರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, “ ನನಗ ಪದ್ಮಭೂಷಣ, ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಅಂತ ಎರಡು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಇರೋದು ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.  1974 ರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಕೊಟ್ಟಾರ. ಮತ್ತೆ ಯಾಕ್ ಕೊಡ್ಲಿಕ್ ಹತ್ಯಾರಾ ಅಂತಾ ಚಿಂತ್ಯಾಗಿತ್ತು. ಆಮ್ಯಾಗ ತಿಳಿತು ನೋಡಪ್ಪಾ, ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ ಅಂತ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಅದರ ಮೇಲೊಂದು ಐತಿ ಅನ್ನೋದು” ಎಂದು ತಮ್ಮದೆ ಆದ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಮುಗ್ಧ ನಗೆ ನಕ್ಕರು. ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ತೋಡಿಕೊಂಡ ಗಂಗಜ್ಜಿಯವರು ಆನಂತರ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಕುರ್ಡೀಕರ್‌ ಕುರಿತು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಗೌರವದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿ ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಂದು ಅವರಾಡಿದ ಮಾತುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ನನ್ನೊಳಗೆ ಹಸಿರಾಗಿವೆ.

ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗಾಯನ, ವಿದ್ವತ್, ಪ್ರತಿಭೆಯ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಘನತೆ, ಗೌರವವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಪ್ರಾತಃಸ್ಮರಣೀಯ ಗಾಯಕಿಯರಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತ ವಿದುಷಿಯರಾದ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಕುರ್ಡೀಕರ್‌ ಮತ್ತು ಕೇಸರಿಬಾಯಿ ಕೇಕರ್ಕರ್ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಹಿಳೆಯರು ಅಂದಿನ ಸಂಗೀತ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗಾನಸಾಮ್ರಾಟ್ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಮುಂಬೈ ನಗರದ ಹಾಗೂ ಕೊಲ್ಲಾಪುರ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಸ್ಥಾನ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದ ಜೈಪುರ್ ಅತ್ರೌಲಿ ಘರಾಣೆಯ ಪಂಡಿತ್ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್ ಶಿಷ್ಯೆಯರು ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಅಂದಿನ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದೆಯರು ಎಂದರೆ ಬೆಲೆವೆಣ್ಣುಗಳಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಅಪಮಾನಗಳನ್ನು, ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ನಿಂತ ಅಸಮಾನ್ಯ ಗಾಯಕಿಯರು ಇವರು ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ. ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಕುರಿತಾಗಿ ಇದ್ದ ಪುರುಷ ಲೋಕದ ಸಿದ್ಧ ಮಾದರಿಯ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳನ್ನು ತೊಡೆದು ಹಾಕಿದವರು.

ಮೋಗುಬಾಯಿ ಕುರ್ಡೀಕರ್‌ ಕುರಿತಂತೆ ಬೆಳಗಾವಿಯ ನನ್ನ ಮಿತ್ರರಾದ ಶಿರೀಷ್ ಜೋಷಿಯವರು ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಒಂದು ಘಟನೆ ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ಮನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹಿಡಿದ ಕೈಗನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ. 1950 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಗೋವಾದ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿ ನೀಡಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರು ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿ ಕೇವಲ ನೂರು ಅಥವಾ ನೂರೈವತ್ತು ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸಂಭಾವನೆಗೆ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿ ನಡೆಸಿ, ಬಂದ ಹಣದಲ್ಲಿ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಮತ್ತು ತಬಲಾ ಸಾಥ್ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಗಲಿನ ವೇಳೆ ಶ್ರೀಮಂತರ ಆಹ್ವಾನದ ಮೇಲೆ ಅವರ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿ ನಡೆಸಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಗೋವಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಜಮೀನ್ದಾರನೊಬ್ಬ ತನ್ನ ಸೇವಕನ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಿದ ಆಮಂತ್ರಣದ ಮೇರೆಗೆ ಆತನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೀಡಲು ತಮ್ಮ ಸಹ ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಹೋದಾಗ ಈ ಅಪಮಾನಕಾರಿ ಘಟನೆ ನಡೆಯಿತು. ಮಾಲೀಕನ  ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೇವಕರು ತೆಂಗಿನ ಚಿಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಮೋಗುಬಾಯಿಗೆ ಚಹಾ ನೀಡಲು ಬಂದಾಗ ಅವರು ಅಪಮಾನದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಂಡರು. ಚಹಾವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ರದ್ದು ಪಡಿಸಿ ವಾಪಸ್ ಬಂದರು. ಆ ದಿನ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಅವರು “ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿ ಖಾಸಗಿ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಶಪಥಗೈದರು. ಅದರಂತೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನ ಪೂರ್ತಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರು. ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಹಾಗೂ ಘನತೆಯ ಬದುಕನ್ನು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಕಿಶೋರಿಗೆ ಸಂಗೀತದ ಜೊತೆ ಧಾರೆಯೆರೆದರು.

ಮೋಗುಬಾಯಿ ಕುರ್ಡೀಕರ್‌ ಅವರು 1904 ರಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ಆಡಳಿತವಿದ್ದ ಅಂದಿನ ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯದ ಕುರ್ಡಿ ಎಂಬ ಪುಟ್ಟ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಾವಂತರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ದೇವದಾಸಿ ಸಮುದಾಯದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಾಯಿ ಜಯಶ್ರೀ ಬಾಯಿಯವರು ತನ್ನ ಪುತ್ರಿ ಗಾಯಕಿಯಾಗಲಿ ಎಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಹತ್ತಿರ ಜಂಬೂವಿಲಿ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಳಿ ಕರೆದೊಯ್ಯತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಧು ಸಂತರಿಂದ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯ ಅಭಂಗ್ ಎನ್ನುವ ಭಜನೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷದ ಮೋಗುಬಾಯಿಯನ್ನು ಚಂದ್ರೇಶ್ವರ್ ಭೂತನಾಥ ಮಂಡಳಿ ಎಂಬ ನಾಟಕ ಕಂಪನಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರಿಂದ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಕೊಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಲಕಿ ಮೋಗುಬಾಯಿ  ಹಾಡು ಕಲಿಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಧ್ರುವ ಬಾಲ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಸಹ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವದಾಸಿ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಇವುಗಳು ಬದುಕಿಗೆ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರು ರಾಮ್‍ಲಾಲ್ ಎಂಬುವರಿಂದ ಕಥಕ್ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಅವರ ದುರದೃಷ್ಟವೆಂಬಂತೆ ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟ ದಿಂದ ನಾಟಕ ಕಂಪನಿ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಯಿತು. ಮರುವರ್ಷ ಅವರ ತಾಯಿ ಜಯಶ್ರೀ ಬಾಯಿಯವರು ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ನಿಧನರಾದರು. ಸಾವಿಗೆ ಮುನ್ನ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದರಲ್ಲದೆ, ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಕರೆದು “ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಮೈ ಮಾರಿ ಜೀವಿಸುವ ಕಾಯಕಕ್ಕೆ ಇಳಿಯದೆ, ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಇಡೀ ಸಮಾಜ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ನೋಡುವಂತೆ ಬದುಕಬೇಕು” ಎಂಬ ವಚನವನ್ನು ಬಾಲಕಿ ಮೋಗುಬಾಯಿಯಿಂದ ಪಡೆದಿದ್ದರು.

ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಸ್ತ್ರೀ ನಾಟಕ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದೆಯರ ಜೊತೆಗಿನ ವೈಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾಟಕ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹುಟ್ಟೂರು ಕುರ್ಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ಒಮ್ಮೆ ತೀವ್ರ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ತುತ್ತದ ಬಾಲಕಿ ಮೋಗುಬಾಯಿಯನ್ನು ಅವರ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಸಾಂಗ್ಲಿ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮನೆ ಮಾಡಿದರು. ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತ ಕಲಿಯಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಗುರುವೊಬ್ಬರ ಬಳಿ ಕಳುಹಿಸತೊಡಗಿದರು. ಇದು ಮೋಗುಬಾಯಿಯ ಪಾಲಿಗೆ ಅದೃಷ್ಟದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಂತಾಯಿತು.

ಮೋಗುಬಾಯಿ ಸಾಂಗ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ (1919) ಪಂಡಿತ್ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀ ನ್ ಖಾನರು ಸಹ ಸಾಂಗ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನರು ತಮ್ಮ ವೈದ್ಯರಾದ ಅಬಾ ಸಾಹೇಬ್ ಸಾಂಬ್ರೆ ಅವರ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಜೋಪಡಿಯಂತಹ ಸಣ್ಣ ಮನೆಯೊಂದರ ಕೊಠಡಿಯೊಂದರಿಂದ ಬಾಲಕಿಯ ಸುಶ್ರಾವ್ಯ ಕಂಠದಿಂದ ತೇಲಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಚ್ಚರಿಗೊಂಡರು. ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೊಠಡಿಯತ್ತ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದರು. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ತಂಬೂರದ ಶ್ರುತಿ ಮೀಟುತ್ತಾ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದ ಹಿರಿಯ ಜೀವವನ್ನು ನೋಡಿ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. “ ಹಾಡು ಮಗು ನಿನ್ನ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನರು ಎದುರು ಕುಳಿತಾಗ ಮತ್ತೇ ಹಾಡತೊಡಗಿದರು. ತಾನು ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಶಾಹು ಮಹಾರಾಜರ ಆಸ್ಥಾನದ ವಿದ್ವಾಂಸ ಹಾಗೂ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಅಪ್ರತಿಮ ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಎದುರು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಯಾವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯೂ ಇರದ ಮುಗ್ಧ ಬಾಲಕಿ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅದುವರೆಗೆ ತಾವು ಕಲಿತಿದ್ದನ್ನು ಹಾಡತೊಡಗಿದರು.

ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಿ ಖುಷಿಗೊಂಡ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನರು ಬಾಲಕಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ಅವರ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ನಂತರ ಮೋಗುಬಾಯಿಗೆ ನಾನು ಸಂಗೀತ ಲೋಕದ ಸಾಮ್ರಾಟನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದೀನಿ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯಿತು. ಸಾಂಗ್ಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಎಂಟು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನರಿಂದ ಖಯಾಲ್, ಠುಮ್ರಿಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು. ಮೋಗುಬಾಯಿಯ ಕಂಠಸಿರಿ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಖಾನ್ ಸಾಹೇಬರು “ ಮಗೂ, ನೀನು ಮುಂಬೈ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ, ನಿನಗೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಧಾರೆಯೆರೆಯುತ್ತೀನಿ” ಎಂಬ ಭರವಸೆಯಿತ್ತರು. ಇಂತಹ ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಮುಂಬೈ ನಗರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಕಾಥೆವಾಡಿ ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೊಠಡಿಯೊಂದನ್ನು ಬಾಡಿಗೆ ಪಡೆದು ಗುರುವಿನ ಬಳಿ ಶಿಷ್ಯ ವೃತ್ತಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯತೊಡಗಿದರು. ಆದರೆ, ಕೊಲ್ಲಾಪುರದ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿನ ಮಹಾಲಕ್ಷಿ ದೇವಾಲಯದ ವಿಶೇಷ ಪೂಜಾ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಮುಂಬೈ ನಗರದ ಶ್ರೀಮಂತ ಪೋಷಕರ ನಿವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿ ಹಾಡಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಅವರಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳಿಕೊಡಲು ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

1920 ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ನಗರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೋಗುಬಾಯಿ ಅವರಿಗೆ ಆ ವೇಳೆಗೆ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಪಂಜಾಬಿ ಯುವಕ ಮೋಹನ್ ದಾಸ್ ಭಾಟಿಯ ಎಂಬುವರ ಪರಿಚಯವಾಗಿ 1923 ರಲ್ಲಿ ಅವರೊಡನೆ ವಿವಾಹವೂ ನೆರವೇರಿತು. ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ನಂತರವೂ ಅವರ ಸಂಗೀತದ ಸಾಧನೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಮೋಗುಬಾಯಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಅವರ ಸಹೋದರ ಹೈದರ್ ಖಾನ್ ಬಳಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಆಗ್ರಾ ಘರಾಣೆಯ ಬಶೀರ್ ಖಾನ್ ಎಂಬ ಪಂಡಿತರ ಬಳಿಯೂ ಸಹ ಅವರುಕೆಲವು ವರ್ಷ ಶಿಷ್ಯ ವೃತ್ತಿ ಕೈಗೊಂಡರು. ಈ ವಿಷಯ ತಿಳಿದ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್ ಬೇಸರಗೊಂಡರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್ ಕುಟುಂಬ ಜೈಪುರ್ ಅತ್ರೌಲಿ ಘರಾಣೆ ಶೈಲಿಯ ಸಂಗೀತವು ಆಗ್ರಾ ಘರಾಣೆ ಸಂಗೀತದಿಂದ ವಿಕಸಿತವಾದ ಶೈಲಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆಲಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಾಗಗಳ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಂಗೀತ ಸಾಧನೆಯೊಂದೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಏಕಮಾತ್ರ ಗುರಿ ಎಂದು ನಂಬಿ ಬದುಕಿದ್ದ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರ ಸಂಗೀತಾಸಕ್ತಿಗೆ ಅವರ ಪತಿ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದರು. ಎರಡು ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗೂ ಸಂಸಾರದ ನಡುವೆ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿ ನಡೆಸುತ್ತಾ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೋಗುಬಾಯಿವರ ಬದ್ಧತೆಗೆ ಮನಕರಗಿದ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನರು 1933 ರಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯೆಯನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಆ ವೇಳೆಗೆ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರಿಗೆ ಮೂರನೇ ಮಗುವಾಗಿ ಜನಿಸಿದ್ದ ಕಿಶೋರಿ ಎರಡು ವರ್ಷದ ಕೂಸು.

ಘಟಬಂಧನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಸ್ವೀಕಾರ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರು ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದ್ದ 125 ಗ್ರಾಂ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಗುರುವಿಗೆ ನೀಡಿದರು. 1933 ರಿಂದ 1946 ರವರೆಗೆ ಸತತ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಂಗೀತವನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯೆಗೆ ಧಾರೆಯೆರೆದ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾನ್‍ ಅವರು ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸಾಣೆ ಹಿಡಿದು ಅದನ್ನು ಹೊಳೆಯುವ ವಜ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಮೋಗುಬಾಯಿವರು ಸಹ ಅಷ್ಟೇ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಎರಡು ವರ್ಷದ ಕೂಸು ಕಿಶೋರಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಗುವಿನ ಪಾಲಿಗೆ ತಾಯಿಯ ಸಂಗೀತ ಜೋಗುಳವಾಗಿತ್ತು.

ಆನಂತರ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ನಗರದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರಿಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ದೊರೆಯತೊಡಗಿತು. ಸ್ವತಃ ಗುರುಗಳು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯೆಯನ್ನು ಖಯಾಲ್ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಎಂದು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸಾರೆ ಹೊಗಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೋಗುಬಾಯಿವರು ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಠುಮ್ರಿ, ದ್ರುಪದ್, ಖಯಾಲ್ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲದೆ, ಲಘು ಪ್ರಕಾರದ ಗಜಲ್ ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮರಾಠಿಯ ಅಭಂಗ್ ಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಸಂಗೀತ ಕೇಳುಗರ ಪಾಲಿಗೆ ಅನುಭಾವದ ಅನುಭೂತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಂದು ಮನರಂಜನೆಯ ಮಾಧ್ಯಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯದ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರು ಅದನ್ನು ಅಂತರಂಗದ ಮೂಲಕ ದೇವರನ್ನು ತಲುಪುವ ಮಾಧ್ಯಮ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅಲೌಕಿಕತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶವಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಕಷ್ಟ, ಕಾರ್ಪಣ್ಯ, ಅಪಮಾನಗಳನ್ನು ಅವರು ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಮೀರುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಇದನ್ನೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಿ ಕಿಶೋರಿ ಅಮೋನಕರ್,   ಶಿಷ್ಯರಾದ ಪದ್ಮಾವತ್ ವಾಲ್ಕರ್, ಕಮಲಗ ತಾಂಬ್ರೆ, ವಾಮನ್ ರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ, ಸುಹಾಸಿನಿ ಮೂಲಗಾಂವಕರ್ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಸಂಗೀತದ ಜೊತೆ ಕಲಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಅವರ ಸಂಗೀತ ಛಾಯೆಯನ್ನು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಅವರ ಪುತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಗೋವಾದ ಪುಟ್ಟ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ದೇವದಾಸಿಯ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ಮೋಗುಬಾಯಿವರಿಗೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಗಾನ ತಪಸ್ವಿನಿ ಬಿರುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕೇಂದ್ರ ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸಕಾರದಿಂದ 1974 ರಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯೂ ದೊರೆಯಿತು. ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಗೋವಾದ ಮಡ್ ಗಾಂವ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವವನ್ನು ಗೋವಾದ ಜನತೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸ, ಛಲ ಮತ್ತು ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸ ಇವಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮೋಗುಬಾಯಿಯವರ ಅಪ್ರತಿಮ ಸಾಧನೆ ಇಂದಿಗೂ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.

ಡಾ. ಜಗದೀಶ್ ಕೊಪ್ಪ

Hitaishini

ಹಿತೈಷಿಣಿ - ಮಹಿಳೆಯ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಳತಿ, ಸಮಾನತೆಯ ಸದಾಶಯದ ಸಂಗಾತಿ. ಮಹಿಳೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಣ ಹೆಜ್ಜೆ, ಇಂದಿನ ನಡೆ, ಮುಂದಿನ ಗುರಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕುರಿತ ಚಿಂತನೆ, ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಹಿತೈಷಿಣಿಯ ಕರ್ತವ್ಯ.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *